منظومه خورشیدی (سیارات جامد)
در آغاز به منظومه ي خورشيدي مي پردازيم .
1 ) سيارات
سيارات اجرام كروي شكل و بزرگ تر از اندازه ي مشخصي هستند كه به گرد ستاره اي در چرخش اند .
در منظومه ي خورشيدي هشت سياره وجود دارد كه گرد ستاره ي مركزي خود يعني خورشيد مي گردند . اين هشت سياره به ترتيب فاصله از خورشيد عبارتند از :
تير - ناهيد - زمين - بهرام - هرمز - كيوان - اورانوس - نپتون .
........................................................ تير ( عُطارد ) Mercury
نزديك ترين سياره به خورشيد است و يكي از كوچك ترين آن ها نيز هست . قطر اين سياره 4879 كيلومتر است و جرم آن حدود 330200000000000000000000 كيلوگرم (23^10*3.302 كيلوگرم) .
اين سياره در مداري بيضي شكل به دور خورشيد مي گردد به طوري كه فاصله ي آن از خورشيد ، از 47 ميليون كيلومتر تا 70 ميليون كيلومتر تغيير مي كند . هر 88 روز زميني تير يك دور كامل به دور خورشيد مي چرخد و سرعت تقريبي حركت آن در آسمان 50Km/s است كه به دليل نزديكي زياد به خورشيد از ديگر سيرات منظومه ي خورشيدي بيش تر است . دماي تير در روز به 467 درجه ي سلسيوس مي رسد ، اما به دليل آن كه فاقد جَو است در شب دمايش به شدت كاهش مي يابد و تا 183- سلسيوس پايين مي آيد .
به دليل فاصله ي بسيار كم تير و خورشيد ، اين سياره به سختي از زمين ديده مي شود و تنها هنگامي كه به نزديكي لبه هاي مدار خود مي رسد ، مي توان آن را به خوبي ديد . تا سال 1965 دانشمندان تصور مي كردند هميشه يك روي تير به سمت خورشيد است ، اما بعد دريافتند كه تير در هر دو دور گرديدن به دور خورشيد ، سه دور به دور خود مي چرخد . بنابراين طول شبانه روز تير 58.646 روز زميني است .
تير هيچ ماهي ندارد و علت اين امر هم فاصله ي كم آن با خورشيد است كه خورشيد با گرانش زياد به تير اجازه ي چنين كاري را نمي دهد !
........................................................ ناهيد (زهره) Venus
دومين سياره ي منظومه ي خورشيدي با جرمي حدود 4869000000000000000000000 كيلوگرم (24^10*3.869 كيلوگرم) و قطري برابر 12104 كيلومتر است .
در نگاه اول اگر زمين همزادي داشته باشد ، آن ناهيد خواهد بود . اين دو سياره از نظر جرم ، اندازه ، چگالي ، موقعيت در منظومه ي خورشيدي و فاصله از خورشيد شبيه هم هستند اما اشتراكات آن ها تنها به همين مواد محدود مي شود و اين دو سياره تفاوت هاي زيادي با هم دارند . ناهيد هيچ درياچه و اقيانوسي ندارد . ناهيد از غبار ضخيمي پوشيده شده است ، ابرهاي پرسرعتي كه گرما را در درون خود به دام مي اندازند و يك جهان سوخته ي گلخانه-مانند را با دمايي بسيار زياد و فشاري در حد فشار ژرفاي (عمق) 900 متري اقيانوس هاي زمين ايجاد مي كنند ! اين ابرها علاوه بر به دام انداختن گرما نور خورشيد را هم باز مي تابانند و به همين دليل ناهيد معمولا پر نور ترين سياره ي آسمان است . از طرف ديگر به علت وجود ابر ها ما نمي توانيم سطح ناهيد را از زمين ببينيم .
جو ناهيد بيش تر از گاز كربن دي اكسيد تشكيل شده است (كه عامل توليد سود سوزآور است) . باران اسيدسولفوريك ، و نبود بخار آب مكان مناسبي براي انسان ها يا گياهان نيست !
با اين كه ناهيد نسبت به تير از خورشيد دورتر است ام دماي سطح آن از دماي تير بيش تر است . علت اين امر آن است كه خوشيد موجب گرم شدن ناهيد مي شود و ابر هاي جو ناهيد از خروج اين گرما جلوگيري مي كنند ، براي همين دماي ناهيد چيزي حدود 450 درجه ي سلسيوس است . جو ناهيد داراي چگالي بسيار زيدي است كه باعث مي شود فشار در سطح آن 90 بار بيش تر از فشار در سطح زمين شود .
ناهيد هر 243 روز زميني به دور خود و هر 225 روز زميني به دور خورشيد مي گردد ، بنابراين روز آن از سال آن بلندتر است ! ناهيد با ديگر سيارات منظومه ي خورشيدي يك تفاوت جالب دارد و آن ، اين است كه جهت حركت آن به دور خود خلاف جهت حركت ديگر سيارات منظومه ي خورشيدي به دور خود است . اين موجب مي شود كه خورشيد از سمت غرب در آن طلوع و از شرق در آن غروب كند !
اين سياره هم مانند تير هيچ ماه و حلقه اي ندارد .
........................................................ زمين Earth
سومين سياره . جرم حدود : 5980000000000000000000000 كيلوگرم (24^10*5.98 كيلوگرم) . قطر : 12756 كيلومتر .
زمين . سياره ي خانگي ما ، تنها سياره ي قابل زندگي در منظومه ي خورشيدي است . همه ي چيزهاي لازم براي زنده ماندن در زير لايه ي نازكي از جو فراهم شده است كه ما را از جهان خارج جدا مي كند . زمين پنجمين سياره از نظر بزرگي در منظومه ي خورشيدي است .
دماي زمين در نقاط مختلف بين 90- سلسيوس تا 60 ديرجه ي سلسيوس متغير است .
محور گردش زمين به دور خودش زاويه اي حدود 23.5 درجه با سطح مدار گردش زمين به دور خورشيد مي سازد كه همين هم فصل هاي گوناگون را پديد مي آورد : بهار ، تابستان ، پاييز ، زمستان . بايد توجه داشت كه فصل هاي زمين در دو نيمكره ي شمالي و جنوبي عكس هم است . يعني هنگامي كه نيمكره ي شمالي در فصل زمستان است ، نيمكره ي جنوبي فصل تابستان است و به همين ترتيب هنگامي كه در نيمكره ي جنوبي پاييز است ، نيمكره ي شمالي در بهار به سر مي برد .
طول روز زمين 24 ساعت و طول سال آن 365.25 روز است . زمين داراي يك ماه است كه تقريبا هر 30 روز به دور آن مي چرخد و هميشه يك روي آن به سمت زمين است و روي ديگر آن داراي گودال هاي بيش تري است زيرا حفاظي مانند زمين ندارد تا از آن در برابر اجرام آسماني نگهداري كند . به اشكال مختلف ماه كه در حين گردش آن به دور زمين از زمين ديده مي شود ، اهلّه ي ماه گفته مي شود .
رصد ماه نو يكي از كارهاي جذاب و مفيد براي منجمان آماتور است !
........................................................ بهرام (مريخ) Mars
چهارمين سياره از خورشيد است . بهرام سياره اي سرخ رنگ است ، علت رنگ آن وجود مقادير زياد آهن در خاك آن است .
قطر آن 6796 كيلومتر و جرم آن تقريباً 641900000000000000000000 (23^10*6.419 كيلوگرم) كيلوگرم است . دماي بهرام در شب به 140- سلسيوس و در روز به 20 درجه ي سلسيوس مي رسد .
اين سياره از جهات زيادي به زمين شبيه است ، براي نمونه محور گردش آن به دور خودش با سطح مدار گردش آن به دور خورشيد زاويه اي حدود 23.5 درجه مي سازد و بنابراين داراي چهار فصل است . يك روز مريخي 24 ساعت و 37 دقيقه و 22 ثانيه است كه بسيار نزديك به روز زميني است . هم چنين طول سال مريخي 686.98 روز زميني است .
بهرام جو رقيقي حاوي گازهاي CO و CO2 دارد و سطح آن مانند ديگر سيارات جامد ، تير - ناهيد - زمين ، توسط آتشفشان ها دستخوش تغيير شده است .
بهرام داراي دو ماه به نام هاي "فوكوس" و "ديموس" است و مانند زمين ، بهرام نيز بدون حلقه است .
منابع : انجمن نجوم آماتوري آسمان توس - پايگاه دانشي ايرانيكا - دانشنامه ي رشد